Kısa cevap
Hangi bilgiler gerekir?
Aktif/görünür güç, çalışma akımı, güç faktörü ve kalkış rejimi.
Tek yön uzunluk, faz sayısı, sistem gerilimi ve paralel kablo adedi.
İletken malzemesi, kesit, çalışma sıcaklığındaki R ve X değerleri.
Normal yük, motor kalkışı, kritik alıcılar ve izin verilen işlevsel gerilim aralığı.
Sahada karar tablosu
Bir mühendislik sonucu, kullanılan girdiler kadar güvenilirdir. Aşağıdaki veriler teklif veya keşif aşamasında eksikse nihai seçim yerine eksik veri ve doğrulama yöntemi raporlanmalıdır.
| Kontrol alanı | Toplanacak bilgi | Karara etkisi |
|---|---|---|
| Yük | Aktif/görünür güç, çalışma akımı, güç faktörü ve kalkış rejimi. | Hesabın gerçek çalışma noktasını belirler. |
| Hat | Tek yön uzunluk, faz sayısı, sistem gerilimi ve paralel kablo adedi. | Ekipman sınırı ve uygun yöntem seçimini etkiler. |
| Kablo | İletken malzemesi, kesit, çalışma sıcaklığındaki R ve X değerleri. | Düzeltme, dayanım veya derating ihtiyacını gösterir. |
| İşletme | Normal yük, motor kalkışı, kritik alıcılar ve izin verilen işlevsel gerilim aralığı. | İşletme senaryosu ve kabul ölçütünü belirler. |
Uygulama sırası
- Yükün gerçek çalışma akımını ve güç faktörünü belirleyin.
- Güzergâhı hat bölümlerine ayırın; tek yön uzunlukları kullanın.
- Seçilen kablonun üretici R ve X verilerini çalışma sıcaklığına uygun alın.
- Her bölümün gerilim düşümünü hesaplayıp ardışık bölümleri toplayın.
- Normal işletme ile motor kalkışı gibi geçici durumları ayrı kontrol edin.
- Kesit değişirse akım taşıma, kısa devre dayanımı ve koruma koordinasyonunu yeniden doğrulayın.
Teknik değerlendirme
Üç faz: ΔU = √3 × I × L × (R × cosφ + X × sinφ)L tek yön uzunluktur. R ve X birim uzunluk başına değer ise birimlerin birbiriyle uyumlu olması gerekir.
Yüzde gerilim düşümü, hesaplanan ΔU değerinin nominal hat gerilimine oranıdır. Ancak izin verilen değer projenin türüne, besleme biçimine ve alıcının gereksinimine göre doğrulanmalıdır.
Motor kalkışında akım ve güç faktörü normal çalışma değerlerinden farklıdır; yalnız sürekli rejim hesabı motorun kalkamama riskini göstermeyebilir.
Örnek değerlendirme senaryosu
Bu senaryo bir tasarım sonucunu ilan etmek için değil, aynı görünen iki tesisin neden farklı mühendislik kararlarına ihtiyaç duyabileceğini göstermek için verilmiştir. Sayısal sonuçlar gerçek saha verisiyle yeniden hesaplanır.
Kaynaklara dayalı uygulama notları
EMO proje hazırlama yaklaşımı, gerilim düşümünü kablo seçiminden ayrı bir tablo işlemi olarak değil; yük akımı, koruma ve kısa devre hesaplarıyla aynı proje zincirinin parçası olarak ele alır. Kaynak: EMO Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği
EMO'nun teknik incelemesi, aydınlatma ve diğer alıcılar için farklı proje koşullarını örnekler. Bu nedenle internette görülen tek bir yüzde tüm tesislere doğrudan uygulanamaz. Kaynak: EMO gerilim düşümü teknik incelemesi
IEC 60364-5-52 yayın kapsamı kablolama sisteminin seçimi ve kurulumunu birlikte ele alır; hesaplanan kesit gerçek döşeme ve üretici verisiyle doğrulanmalıdır. Kaynak: IEC 60364-5-52
En sık yapılan hatalar
- Kablo uzunluğunu gidiş-dönüş olarak iki kez çarpmak veya üç faz formülünde yanlış uzunluk kullanmak
- 20 °C direnç değerini çalışma sıcaklığına düzeltmeden kullanmak
- Reaktansı ve güç faktörünü uzun veya büyük kesitli hatlarda yok saymak
- Ana kolon ile son devre düşümlerini birbirinden bağımsız kabul etmek
Mühendislik raporunda ne bulunmalı?
- Tesis, pano/hat/ekipman kimliği ile güncel tek hat veya bağlantı şeması
- Kullanılan yük, hat, kablo, işletme verileri ve bunların kaynağı
- Ölçüm cihazı, tarih-saat, işletme durumu, birim ve varsa ölçüm belirsizliği
- Hesap yöntemi, yazılım/standart sürümü, açık varsayımlar ve üretici katalog referansları
- Normal, en ağır ve gerekli olağan dışı işletme senaryolarının karşılaştırması
- Uygunsuzluk, risk önceliği, önerilen aksiyon, sorumlu ve yeniden doğrulama tarihi
Ne zaman yeniden incelenmeli?
Hat uzatıldığında, kablo güzergâhı veya kesiti değiştiğinde, büyük motor/sürücü eklendiğinde, trafo-jeneratör kaynağı değiştiğinde ve ölçülen son nokta gerilimi tasarım beklentisinden saptığında hesap yenilenir.
Sık sorulan sorular
Gerilim düşümü için tek bir yasal yüzde var mı?
Her tesis ve devre için geçerli tek bir evrensel yüzde yoktur. Güncel proje şartı, ilgili düzenleme, besleme biçimi ve alıcının çalışma sınırları birlikte kontrol edilir.
Kesiti büyütmek gerilim düşümünü azaltır mı?
Genellikle evet; direnç azalır. Fakat bağlantı ekipmanı, koruma ayarı, kısa devre seviyesi ve ekonomik işletme de yeniden değerlendirilir.
Motor kalkış gerilim düşümü neden ayrı hesaplanır?
Kalkış akımı sürekli çalışma akımının birkaç katına çıkabilir ve geçici gerilim çukuru oluşturabilir.
Resmî ve teknik kaynaklar
EMO Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği
Proje hesaplarında yük, kablo, koruma, kompanzasyon, harmonik, topraklama ve yedek güç başlıklarının birlikte ele alınmasını düzenler.
EMO gerilim düşümü teknik incelemesi
AG tesislerinde gerilim düşümü yaklaşımını ve örnek hesapları ele alan teknik çalışma.
IEC 60364-5-52
Kablolama sistemlerinin seçimi, akım taşıma ve gerilim düşümü kapsamındaki uluslararası standart kaydı.
Bu rehber genel teknik bilgilendirmedir. Nihai seçim ve ayarlar; tesise ait tek hat şeması, ölçüm, üretici verisi, güncel mevzuat ve yetkili elektrik mühendisi değerlendirmesiyle doğrulanmalıdır. Standartların tam metinleri lisans koşullarına tabidir; bağlantılar resmî yayın kaydına veya açık teknik kaynağa yönlendirir.